معماری

معماري اشكال خالص

برش افقي مسجد امام اصفهان بافتي ازمربعها ومستطيلها را نشان مي دهد،حاكي ازآن كه معماردرطراحي شكل قاعده فضاهابه اشكال خالص وساده روي آورده است.حتي هنكاميكه شكل قاعده فضاهارا تراش مي دهد،ازآنجاكه باپايين وبالا كردن تراز كف ياارتفاع سقف،قسمت هاي مختلف شكل پيچيده راازهم متمايزمي كند بازهم شكل فضاساده وبدون تكلف جلو مي كند.ميل معماربه ساده نگاه داشتن شكل قاعده فضاها را بهترازهرجادرتركيب حياط اصلي وحياطهاي فرعي مي توان مشاهده كرد.دراين جا،حجم بسيارظريف وكم غمقي دوحياط راازهم جدامي سازددر حاليكه اين حياطهامي توانستندبه راحتي به هم متصل شوند.معمارنشان مي دهدكه مايل است حياطهارا ازهم جدانگهدارد تاشكل هاي هر يك ساده وخالص باقي بماند؛معمارمايل است كه شكلهاوفضاهادرهم ندوندوهريك استقلال خودرا داشته باشند.اين تركيب رامي توان درتركيب گنبدخانه اصلي وتالارهاي طرفين آن هم ديد.در مقابل شكلهاي راستگوشته قاعده فضاها،درشكل نماهاوسقفهاتمايل معماربه استفاده ازشكلهاي مدورمشاهده مي شودوبه اين ترتيب بعدسوم بنااهميت مي يابد.شكل قاعده فضاهاساده گرفته شده اندتا مقدمه اي بشوند براي قوي اشكال دوبعدي وسه بعدي درنماهاوحجمها.به اين ترتيب مسجدامام بنايي است كه فضاهاي آن با مشاهده برش افقي آن ادراك نمي شود.درطراحي اشكال دوبعدي وسه بعدي مدوريادشده نيزالبته رعايت سادگي وخلوص يك اصل كلي بوده است.چنانچه به نماهاتوجه كنيم متوجه مي شويم كه اگرچه نماهاازشكل قوس پديدآمده اندامااين قوسهادرقابي قرارگرفته اندتابازي مستطيلهارابوجودآورند.براي درك اهميت اين قابهاكافي است آنهاراازنماحذف كنيم.دراين صورت اشكال ساده قابهابهابه شكالهاي بي هويتي كه لابلاي قوسها سيالند مي شوند.قاب گرفتن قوسها علاوه برآنچه آمد نيت ايجاد تضاد بين قوس وقاب رابه ذهن مي آورد.اين تضاد به قوس شخصيت مي دهدوآنرا معتبرمي سازد.درطراحي حجم گنبدهانيزخلوص يك اصل كلي است.شكل گنبدهاي شرقي وغربي گواه اين مطلب اند.گنبداصلي كه قدري پرتكلف مي نمايدواجدسلسله مراتبي از احجام خالص است:ابتدايك پايه مكعب مستطيل شكل،سپس هشت وجهي منطقه انتقال،پس از آن گريووبعدهم گنبد.

 چشم اندازها

در طرح معماري مسجدامام،همچون هرطرح معماري ديگر،مكان روزنه هاوگشايش آنهابسيار اهميت دارد.مي دانيم كه معماران با بازكردن پنجره اي بين دوفضاي بسته،يابين فضاي بازيا فضاي بسته،وحتي ميان دوفضاي باز،چشمي به مخاطب مي دهندتا ازطريق آن منظره اي را آن گونه كه معمار مي خواهدببيندحساسيت معمارمسجدامام نسبت به اين مسئله رادرفضاي وردي روزنه اي كه از آن به ايوان شمالي مسجدوسپس به حياط وجبهه جنوبي حياط گشوده است مي توان دريافت وبه تبع آن مي توان در قسمتهاي ديگرطرح نيزنسبت به تنظيم چشم اندازهاكنجكاوي كرد.درايوان شمالي معماردهانه ايوان رابه اندازه اي گرفته است كه اگردرراس پنج ضلعي غيرمنظم قاعده اين فضابايستيم ايوان اصلي جبهه قبله ودوقوس مجاورآنراكه تركيبي خوش آيند داردمشاهده مي كنيم.همچنين اگر درهمين ايوان،درمحل برخوردمحورقبله ساختمان ومحورميدان بايستيم دهانه ايوان رادراندازه خواهيم يافت نماي جبهه قبله رابصورت كامل قاب مي كند.اين زاويه كمتر از 60 درجه است بنا براين مشاهده نماي قبله كه باتركيب خواصش وبا مناره گنبدش مي تواند محرابي بزرگ براي حياط قلمداد شودبه راحتي صورت مي پذيرد.درگنبدخانه فرعي مسجد،انسان مي تواندباايستادن درمركزگنبدخانه وتوجه به سمت حياط نماي نماي جبهه مخالف رابه صورت كامل ببيند.درايوان جبهه قبله بااسيتادن درعميق ترين نقطه اين ايوان مي توان نماي شمالي حياط رابه تمام وكمال مشاهده كرد.چنانچه درمركزاين ايوان بايستيم مي توان علاوه برنماي شمالي،قوسهاي ايوانهاي شرقي وغربي وحتي نيمي ازدرگاه وردي گنبدخانه رانيزدرچشم اندازخود بيابيم.

پوسته نقش ورنگ

بدون شك مهم ترين مبحث درموردمسجدامام اصفهان به پوسته منقوش ورنگين آن اختصاص مي يابد؛زيااگرچه در انتظام فضايي مسجد،درطراح نماهاوگفتگوي مسجدوميدان مي توان نكات آموزنده بسياري يافت ولي بالاخره آنچه كه بيشتر ازهرچيزديگرمخاطب رادرمسجدتحت تاثيرقرارمي دهدفضاي دل انگيزي است كه به واسطه نقش ورنگ بدست آمده است.تمهيدات معمارطراح دراين بنا نيزحاوي دريهاي آموزنده است.درابتدابايدتوجه كردكه پوسته رنگين به كاررفته دربنا بسياروسيع است.كاشي پوشش گنبداصلي به تنهايي سطحي بيشترازيك هزارمترمربع دارد.حياط مسجدسطح كاشيكاري در حدودچهارهزارمترمربع دارد.كه اين هردوازشجاعت وتهورمعماردرطراحي وبهره گيري ازرنگ دربناحكايت دارد.معماردرهنگام انتخاب سطوح رنگی،فضاهای درونی یعنی جبهه های حیاط،فضاهای بسته ونیمه بازوهمینطورایوان وردی رااز کاشی می گیردوحجمهای پشت بامهاودیوارهای خارجی بنارا از آجر انتخاب می کندودراین قسمتهای اخیرالذکرفقط دربعضی موارد محدودازکاشی یاترکیب کاشی وآجراستفاده می کندباچنین انتخابی طراح اصل درون گرایی راباقدرت وقوت بیشتری تاکیدمی کند.همچنین بارنگین گرفتن گنبداصلی وبی رنگ گذاشتن گنبدهای شرقی وغربی اصل تفوق جبهه قبله بر جبهه های دیگر رانیز بیان می کند نکته دیگر در طراحی پوسته بنااستفاده محدود ازنقش هندسی وبه کارگیری وسیع نقوش گیاهی است.دراین انتخاب دو نکته مهم وجود دارد.نخست اینکه کاشی هفت رنگ بانقش گیاهی بیش از نقش هندسی موافقت دارد.نکته دوم اینکه درنقش هندسی به واسطه پوشیده شودن سطح کار با آلتهای نقش هندسی امکان بروزیک متن قوی رنگی کاهش می یابد.درحالی که درنقش گیاهی متن رنگی بزرگی می تواند پدیدآید، متنی که رنگی غالب بر رنگ آلتهای نقش گیاهی داشته باشد.معمار باعلم به این مطلب در اغلب سطوح مسجداز رنگ آبی لاجوردی به عنوان رنگ متن بهره می برد به این ترتیب تمامی کثرت ریزه کاریهای رنگ را دردل لاجوردی پرقدرت به وحدت می رساند.درس مهم دیگری که ازطراحی پوسته مسجد اخذ می شود آن است که طراح در تراش سطوح دیوارها و طاقها امساک می کند.یعنی تراش دیوارها آنقدردرشت اند که دیگر نوعی تراش به حساب نمی آیندوتراش سقفها نیراغلب به حد رسمیهای ساده خلاصه شوده اند وتنها درزیرطاق ورودی است که سقف پور تراش مقرنس ظاهر می شود. مثال خوب برای امساک طراح در تراش سطوح را می توان در شبستانهای شرقی وغربی گنبد خانه اصلی ملاحضه کرد. استفاده از دیوارها وسقفهای کم تراش وهمچنین بهره گرفتن از رنگ غالب لاجوردی در متن کاشیکاریها سبب شده که علی رغم وجود نقشهای مختلف، مجموعه مسجد بسیار ساده جلوه کند ومخاطب در آن احساس آرامش کند. استفاده معمار از نقش گیاهی زنده وزاینده، فضا را لطیف نموده و عالمی پرامید ساخته است. معمار طراح فضایی که باغ وگلستانی را تداعی می کند آفریده است. بدین خاطر آنچه بعضی مستشرقین در باره این بنا اظهار داشته وآنرا تجسمی از بهشت خوانده اند بی راه نمی نماید. معمار مسجد امام کوشیده تا فضائی مثالی ومکانی قدسی را پدید آورد. فضای مسجد تحکمی ندارد، امرونهی نمی کند؛ تبسمی بر لب دارد و مهربان است ودر آن می توان بهجت وسروری را احساس کرد. مسجد امام به انسان با محبتی می ماند که برای همه خیر و نیکی می خواهد مسجد زیبای امام اصفهان علی رغم آنچه آمد هنوز درسهای زیادی برای آموختن به شاگردانش دارد. خوبست که اهل تحقیق باز هم در محضر این استاد بزرگ معماری بنشینند واز او تلمذ کنند وبه این ترتیب دیگران را از یافته های خود منتفع سازند.